Informacyjny Serwis Policyjny

"Zjawisko stalkingu (możliwości prawnokarnej reakcji na typowe zachowania stalkera)" - Warszawa, dnia 15 czerwca 2010 r.

Zamieszczony Data publikacji 28.10.2010
Zjawiskiem przybierającym w ostatnim czasie coraz większe rozmiary i stającym się coraz powszechniejszym, a które w polskich realiach dostrzeżono stosunkowo niedawno i które cieszy się dużym zainteresowaniem środków masowego przekazu – jest stalking. Jest on definiowany w psychologii jako rodzaj uzależnienia emocjonalnego oraz uczuciowego od innej osoby przejawiający się w powtarzalnym ciągu zachowań podejmowanych przez napastnika, stanowiących uporczywe nękanie określonej osoby, wymierzone w jej wolność, intymność i spokój. Zachowanie stalkera może przybierać różne formy: od obserwacji, poprzez nawiązywanie kontaktu z określoną osobą wbrew jej woli, aż do zachowań stanowiących rzeczywiste zagrożenie dla zdrowia lub życia ofiary.

Stalking rozumiany jako uporczywe nękanie wymierzone w wolność, prywatność, intymność czy spokój innej osoby, które w efekcie może wywołać u niej poczucie zagrożenia, nie jest w polskim prawie określony jako odrębny typ czynu zabronionego. Nie oznacza to jednak, że jego ofiary pozbawione są ochrony prawnej przed tego rodzaju zachowaniami.

Z uwagi na znaczny stopień subiektywizacji odczuć, jakie mogą zostać wywołane u osoby będącej ofiarą stalkera, jak również znaczny stopień subiektywizacji motywów postępowania sprawcy, stworzenie racjonalnego katalogu niedozwolonych zachowań (katalogu czynności sprawczych podejmowanych w ramach stalkingu) jest trudne. Jako zjawisko psychologiczne i społeczne, może przejawiać się w szeregu zachowań nieobjętych przepisami prawa karnego materialnego, jak również takich, które stanowią czyny zabronione.

Wydaje się, że na gruncie prawa karnego ofiary stalkingu chronione są w szczególności przepisami rozdziału XXIII Kodeksu karnego typizującego przestępstwa przeciwko wolności. Wskazać tu trzeba głównie na art. 190 § 1 k.k. przewidujący odpowiedzialność za kierowanie wobec innej osoby gróźb karalnych, art. 191 § 1 k.k. penalizujący zmuszanie innej osoby do określonego zachowania - działania, zaniechania lub znoszenia - poprzez stosowanie przemocy lub groźby karalnej i art. 193 k.k. przewidujący odpowiedzialność za naruszenie miru domowego. Przepisy określone w tym rozdziale zapewniają możliwość odpowiedniej reakcji prawnokarnej na typowe zachowania stalkera.

Zwrócić należy również uwagę na możliwość realizowania przez stalkera znamion przestępstw określonych w rozdziale XXVII Kodeksu karnego, tj. przestępstw przeciwko czci i nietykalności cielesnej ściganych z oskarżenia prywatnego. Wskazać należy w szczególności na przestępstwo zniewagi (art. 216 k.k.) oraz naruszenia nietykalności cielesnej (art. 217 k.k.), a w niektórych okolicznościach - zniesławienia (art. 212 k.k.). Jeżeli sprawca początkowo nękający ofiarę zachowaniami nienoszącymi znamion przestępstwa lub realizującymi znamiona typów czynów zagrożonych niewielkimi sankcjami, ściganych z oskarżenia prywatnego, dopuści się czynu godzącego w zdrowie i życie pokrzywdzonego - wówczas zachowanie sprawcy będzie oceniane przez pryzmat popełnienia przestępstwa przeciwko życiu lub zdrowiu określonego w rozdziale XIX Kodeksu karnego.

Zachowania określane pojęciem stalkingu podejmowane przez sprawcę wobec osób najbliższych penalizowane są przepisem art. 207 k.k., określającym przestępstwo znęcania się nad osobą najbliższą lub inną osobą pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy albo nad małoletnim lub osobą nieporadną ze względu na jej stan psychiczny lub fizyczny. Znamię znęcania określone w tym przepisie, polega bowiem w szczególności na zadawaniu cierpień fizycznych lub psychicznych, użyciu przemocy, grożeniu, ubliżaniu ofierze. Z uwagi na fakt, że zjawisko stalkingu w odniesieniu do osób bliskich może być postrzegane jako część przemocy domowej, należy zwrócić uwagę na regulacje ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180, poz. 1493). Ochroną przewidzianą w tej ustawie objęci są członkowie rodziny, a także inne osoby wspólnie zamieszkujące lub gospodarujące ze stosującym przemoc sprawcą. Zgodnie z definicją zawartą w ustawie przemoc w rodzinie stanowi jednorazowe albo powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie naruszające prawa lub dobra osobiste osób wymienionych w ustawie, w szczególności narażające te osoby na niebezpieczeństwo utraty życia, zdrowia, naruszające ich godność, nietykalność cielesną, wolność, w tym seksualną, powodujące szkody na ich zdrowiu fizycznym lub psychicznym, a także wywołujące cierpienia i krzywdy moralne u osób dotkniętych przemocą.

Naprzeciw omawianemu problemowi stalkingu wyszedł ustawodawca wprowadzając ustawą z dnia 5 listopada 2009 r. o zmianie ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz. U. nr 206, poz. 1589), która weszła w życie z dniem 8 czerwca 2010 r., nowy typ czynu zabronionego określony w art. 191a § 1 k.k., polegający na utrwaleniu wizerunku nagiej osoby lub osoby w trakcie czynności seksualnej, używając wobec niej w tym celu przemocy, groźby bezprawnej lub podstępu, albo rozpowszechnianiu wizerunku nagiej osoby lub osoby w trakcie czynności seksualnej bez jej zgody (za co grozi kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5).

Przytoczone typy czynów zabronionych określone przepisami Kodeksu karnego mogą być wykorzystane do kwalifikowania zachowań stalkera realizującego swoim działaniem znamiona tych rodzajów przestępstw. Natomiast okoliczność cechująca zachowanie sprawcy w postaci uporczywości czy powtarzalności zachowań oraz jego motywacja – będą uwzględnione przy ocenie stopnia społecznej szkodliwości czynu (art. 115 § 2 k.k.) i tym samym będą miały wpływ na wymiar kary w konkretnej sprawie (art. 53 § 1 i 2 k.k.). Okoliczności te są również brane pod uwagę przez prokuratora przy podejmowaniu decyzji o wszczęciu postępowania lub wstąpieniu do postępowania już wszczętego, w sprawach ściganych z oskarżenia prywatnego (art. 60 k.p.k.).

Poza wymienionymi wyżej przepisami Kodeksu karnego zastosowanie może mieć także art. 107 Kodeksu wykroczeń przewidujący karę ograniczenia wolności, grzywny do 1.500 złotych albo karę nagany za złośliwe wprowadzenie w błąd lub inne złośliwe niepokojenie innej osoby, w celu jej dokuczenia. Złośliwe niepokojenie osoby może mieć postać wysyłania przez sprawcę krótkich wiadomości tekstowych (SMS) nie wypełniających znamion żadnego z typów przestępstw.

Przeciwdziałanie temu zjawisku, ograniczanie negatywnych skutków dla ofiar polega również na podejmowaniu działań nieobjętych przepisami prawa karnego materialnego, w świetle obowiązujących przepisów prawnych ofiara stalkera nie jest bowiem całkowicie bezbronna wobec działań podejmowanych wbrew jej woli, a niebędących czynami zabronionymi. Przed negatywnymi zachowaniami nie wyczerpującymi znamion przestępstwa lub wykroczenia, nękanej osobie przysługuje ochrona wynikająca z przepisów Kodeksu cywilnego (Dz. U. z 1964 r., Nr 16, poz. 93 z późn. zm.). Zgodnie z art. 23 k.c. dobra osobiste człowieka, a w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji czy nietykalność mieszkania - pozostają pod ochroną prawa cywilnego, niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach. Na mocy art. 24 k.c. ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. Jeżeli wskutek naruszenia dobra osobistego została wyrządzona szkoda majątkowa, poszkodowany może żądać jej naprawienia. W przypadku naruszenia przez stalkera dóbr osobistych określonej osoby może ona wystąpić do sądu z odpowiednim powództwem. Na mocy art. 448 k.c. w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub na jego żądanie zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez niego cel społeczny, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia.

Wobec skomplikowanego charakteru stalkingu, a także różnorodności form, jakie przybiera, zjawisko to nie zostało w polskim prawie określone jako odrębny czyn zabroniony. Jednakże zważywszy na przywołane przepisy wydaje się, że na gruncie obowiązującego prawa możliwa jest ochrona osób dotkniętych stalkingiem i skuteczne ściganie sprawców tego rodzaju zachowań.

Policyjna statystyka opierając się na rejestracji konkretnych czynów spenalizowanych przez poszczególne ustawy, nie dysponuje narzędziem umożliwiającym oszacowanie ilości zgłaszanych przypadków stalkingu. Niemniej zjawisko przemocy emocjonalnej określanej mianem stalkingu jest obecne w polskim życiu społecznym, wydaje się zatem, iż wiedza o jego prawnych, psychologicznych oraz społecznych aspektach pozwoli policjantom skuteczniej je rozpoznawać i zwalczać.

oprac. nadkom. Monika Pokrzywa

Wydział Dochodzeniowo-Śledczy

Biura Kryminalnego KGP 

 
Tagi:
powrót
drukuj